İŞ STRESİ
İŞ STRESİ
Doğrudan ya da dolaylı hemen herkesi ilgilendiren iş yaşamı insanın çalışırken geçirdiği saatleri fazlasıyla aşan ve hayatın her yönüne yayılan bir öneme sahiptir. Kişinin sahip olduğu iş onun toplumsal statüsünü ve hayattan aldığı zevki belirler. İş her şeyden önce bir eylemi ifade eder. Sosyolojik açıdan iş, "başkaları için yararlı bir şey üreten faaliyet psikolojik açıdan ise istenen amacı en etkin bir şekilde başarmak iç ve dış çevrelerin becerikli bir biçimde örgütlenmesi ve kontrolü" olarak tanımlanmıştır. İş yaşamında çok çeşitli iş seçenekleri vardır. Bazı iş kollarında talepten çok iş gücü arzı varken bazı iş kollarında talepten az iş gücü vardır. Bazı iş kollarında ise son derece basit, monoton ve iş doyumu düşüktür; bazı iş kollarında ise yetenek ve yaratıcılık gerektiren, insanı zora koşan çeşitliliği olan iş doyumu yüksek işler vardır. Baysal(1991)
Araştırmalara göre işler dört grupta incelenmektedir.
1- Aktif İşler: Bunlar ağır iş baskısı olan fakat problem çözmeye izin veren işlerdir. Zeka ve uzun süre çalışmayı gerektirir. Doktorluk, mühendislik, çiftçilik vb.
2- Düşük Gerilimli İşler: Az rastlanan, yüksek derecede karar verme yetkisi olan işerdir. Profesörler, başarılı artistler, marangozluk vb.
3- Pasif İşler: Karar verme veya öğrenme için az zihinsel çaba gerektiren işlerdir. Bono satıcıları, gece bekçileri, oda başıları, taşıyıcılar, anahtarcılar vb.
4- Yüksek Gerilimli İşler: Az karar verme yetkisi olan ancak ağır baskı gerektiren işledir. Uzun çalışma saatlerini içerir. Katı düzenlemeleri vardır. Telefon operatörleri, hemşire yardımcıları, garsonlar vb. Robbins(1991). İş stresi oldukça evrensel ve şiddetli bir stres türüdür. İş stresi, iş arkadaşları arasındaki çatışma, yönetici ile çatışma, iş doyumsuzluğu, işteki sorumlulukların fazla olması, toplumsal desteğin az olması, iş beklentilerinin belirsizliği veya zaman baskısından kaynaklanabilir. İş çevresinde yer alan durumların onların becerilerini kullanmalarına izin vermediklerini düşündükleri için strese girebilirler. İş çevresindeki bireyler arasında her zaman çatışmalar ve uyumsuzluklar vardır. Bunlar stresle sonuçlanabilir. Pehlivan(1995) İş hayatında insan istediği işin kendi ilgisi ve yeteneği bölümüne giren kısmını elde ettiği sürece işinde ve iş yerinde daha verimli çalışacaktır. Arzu ve ihtiyaçlarının tatmin edilmediğini gören kişilerde bir takım olumsuz tutumlar oluşacaktır. Böylece iş doyumsuzluğu ve uyuşmazlık yaşanacaktır. Eren(1985)
Günümüzde özellikle ekonomik nedenlerden birden çok işte çalışma gündeme gel-miştir. Aşırı çalışma; aşırı enerji sarfı, solunum, dolaşım ve kas etkinliklerinde aşırı zorlanmalar meydana getirir. İş yükünün daha da artması halinde organizmanın tavan kapasitesine yaklaşma, aşırı zorlanma, yorgunluk, yorgunluğa bağlı biyokimyasal kalıntılar, enerji açıkları, yoğun biyomekanik yapıda sakatlanmalara yatkınlık ortaya çıkar. Yorgunluğa bağlı olarak iş yükünden kaçış ve önemli ölçüde iş verimi kayıpları görülür. (Erkan, 1989)
İş hayatında strese yol açan durumların başlıcalarını şöyle sıralayabiliriz:
Amirlerle Doğrudan Çatışma: Çalışanın kendini yöneticisinden daha yetenekli ya da yöneticinin ilişkiyi böyle algılaması, yöneticinin çalışanın işinden bütünüyle memnun olmaması, yöneticinin aşırı titiz olması çalışanlar için büyük bir stres kaynağıdır.
Yönetici iş gören ilişkilerinde yaşanabilecek diğer bir stres faktörü, ihtiyaç duyulduğu anda çalışanı desteklemeyen veya yöneticilerin yarattığı hayal kırıklığıdır. Bu durum çalışanı verimli olmakla ilgili çabalarından uzaklaştırır. Bununla birlikte diğer bir stres faktörü, sürekli ayrıntılara önem veren ve eleştiren veya kendi kararını verme özgürlüğünü çalışana asla tanımayan yöneticidir. Fontana(1993)
Rol Çatışması: Özellikle ara kademelerde olan problemlerdir. Üst kademeden gelen emirlerle en alt kademedekilerden yapılması beklenenleri gerçekleştirmek her zaman çok kolay olmaz. Genellikte bu tür görevlerde kişilere verilen sorumluluklarla yetkiler aynı ölçüde değildir. Evlerde ya da iş yerlerinde insanlar, üstlendikleri rollerden ötürü çalışmaya girebilirler Örneğin bir işi birlikte yapmaya çalışan iki kişi, bu işin bazı bölümlerinin kendi işleri olmadığı, diğer kişi tarafından yapılması gerektiğini ileri sürebilirler. Bazen de kişiler kendi rol alanları içinde tanımadıkları bazı işleri birbirleriyle paylaşmak istemedikleri için çatışırlar. Dökmen(1998)
Rolde Belirsizlik: Belirsizlik iş görenlerin işle ilgili tüm sorumlulukların kendilerine ait olmadıklarını düşündükleri ve işle ilgili bazı şeylerin yanlış gittiğini gördükleri zaman ortaya çıkmaktadır. Belirsizlik iş görenlerin çeşitli görevlerini ve görevlere uygun zamanı dağıtmadaki öncelikleri belirlemede çeşitli güçlüklere neden olur. Görev ve görevlere uygun zamanı dağıtmak işte yaşanan stresin en önemli kaynağıdır. Fontana(1993)
Çok Fazla Sorumluluk: Çok önemli stres kaynaklarından biridir. Ya kişiye yüklenen sorumluluk çok yüksektir ve ya çalışan sorumluluğunu kendi kişilik özelliklerinin sonucu daha yüksek algılar. Bu durum sağlığın bozulmasına yol açar. Çok fazla sorumluluk taşımanın çalışan kişiyi zorladığı durumların başında, sorumluluğa paralel olarak verilmemiş olan yetkiler gelir. Böyle bir gelişme kişinin stres yükünü arttırarak sağlığını ve verimini olumsuz etkiler. Gerek çok fazla sorumluluk, gerekse çok fazla iş yükünün tam karşı ucunda yer alabilecek bir dunumla çok önemli bir stres kaynağıdır. Çok fazla sorumluluk çok yoğun iş yükü kadar olmasa bile, çok az sorumluluk ve çok hafif bir iş de önemli bir stres kaynağıdır.
Kesin Zaman Sınırlamaları: Bazı işler kesin zaman sınırlamalarına sahiptir. Vergi dairesinde çalışanlar, muhasebeciler öğretmenler yılın belli zamanlarında kesin bir tarihte bitmesi gereken yoğun bir yükle karşılaşırlar. Bu durum kişilerin özel durumlarına ve sorumluluklarını anlayışlarına göre önemli bir stres kaynağı oluşturur. Gazeteciler ise sade yılın belli zamanlarında değil günlük olarak bu baskıyı hissederler.
Aşırı Çalışmak: Bu iki türlü olabilir. Ya kişinin yapacağı iş miktarı çoktur veya iş kişinin gücünü aşacak kadar zordur. Her iki durumda da bireyin ruh ve beden sağlığının bozulması kaçınılmazdır. Çok kere özel sektörde çalışanlar ağır bir iş baskısı altındadırlar. Ve yine birçok kuruluşta çalışanlar iradeleri dışında fazla mesaiye zorlanmaktadırlar. Baltaş&Batlaş(2000)
