BİREYSEL STRES NEDENLERİ
Bireysel Stres Nedenleri
Psikologlar açısından stres onu zihinde taşıyan kişiye aittir. Günlük basit gözlemlerimizden bile, aynı olaya farklı kişilerin farklı tepkiler yaptığı bilinmektedir. Kişinin stresi yaşamaması, kişilik donanımları ve olanakları kullanabilmesi ile yakından ilişkilidir. Bu nedenle kişisel özellikler stresten korunabilmesini de etkiler. Baltaş & Batlaş(2000). İnsanlar birincil ve ikincil olmak üzere iki tür değerlendirme sistemine sahiptirler. Lazarus&Arkadaşları(1986)
1- Birincil değerlendirme: Karşılaşılan durumların algılandığı ve kişi için ne anlama geldiğinin değerlendirildiği, olayın kendilerine zarar verip veremeyeceğine yani durumun stres verici olup olmadığına karar verilen süreçtir.
2- İkincil değerlendirme: Uyaran stres verici olarak değerlendirilmişse ikinci aşamada olayı yönlendirme ve olay ile başa çıkabilme yolları araştırılır. Uygun yöntemler belirlenir. Birincil ve ikincil değerlendirme sistemleri sonunda olayın tehdit ya da stres olarak algılanmasında rol alan psikolojik faktörler de esas olarak üç açıdan ele alınabilir. İhtiyaç ve güdüler, inanç ve değer sistemleri ve algısal özellikler, eğitim ve bilgi birikimine bağlı zihinsel kaynaklar.
Robins(1991)ise stres nedenlerini sınırlandırırken bireysel stres kaynağını aktif stres etkeni olarak belirtir. Aktif stres etkeni bireyin tehdit olarak algıladığı her durumu kapsar. Bu durumlar üç şekilde ele alınabilir. Aile ilişkileri, aşk-sevgi, cinsiyetin rolü.
Eysenck, organizmanın kalıtsal ve çevresel şartlarla belirlenmiş olan aktüel ve potansiyel davranış kalıplarının bütünü kişilik olarak yorumlanır. Kişilikteki iki ana boyuttan birincisi nevrotiklik bunun karşıtı olan dengeliliktir; ikincisi dışa dönüklük ve bunun karşıtı olan içe dönüklüktür. İnsanlar bu boyutlardan sadece birinin bir yönünden değil, her iki ana boyut ve karşıtlarını oluşturan çeşitli niteliklerden pay alırlar. Bunlardan biri daha baskın olduğunda kişiliği belirleme özelliğine sahiptir.
Bunlardan nevrotik davranışı belirleyen üç temel özellik, nevrotik davranışın öğrenilmiş olması, uyumsuz olması ve yoğun bir duygusal yüke sahip olmasıdır. Örneğin normal bir insan, becerisini gösterirken zorlanacağı bir işle karşılaştığı zaman, bu rahatsız edici durumdan kaçınmak için daha farklı bir yola başvurur. Bu yol birdenbire ortaya çıkan bir yorgunluk, bir baş ağrısı, veya işi yapmayı engelleyen başka bir güçlüktür. Streslerin somatize olarak organizmaya mal olmasını nevrotiklik boyutunun baskınlığı belirler. Fiziki veya psikolojik stres altında çeşitli kişilikler farklı risklere sahiptir. Çeşitli araştırmalar uyum sağlamayı zorlaştıran bazı kişilik özelliklerinin tanınmasını sağlamıştır. Stresle mücadeleyi zorlaştıran bu faktörler şöyle sıralanabilir: Düşmanlık duyguları baskın olan kişiler, kendilerine her konuda suçluluk payı çıkaranlar, aşırı duyarlı ve duygusal tepkileri ön planda olanlar. Öte yandan ben merkezci olarak adlandırılan egoist kişilik özelliği baskın olanlar, olayları ya çok kötü ya da çok iyi bulanlar. Çocuksu diye bilinenler çevreleri ile etkileşimlerinde ve ilişkilerinde yetersiz kalan (pasif) kişiler stresle başa çıkmakta başarısız olmaktadırlar. (Baltaş & Batlaş(2000)
